Wat verandert er voor Vlaamse sociale huurders die een VDAB-traject naar werk weigeren?
De Vlaamse Regering scherpt vanaf 2028 de regels voor sociale huurders aan door de huur explicieter te koppelen aan deelname aan een passend VDAB-traject voor huurders van wie wordt geoordeeld dat zij arbeidspotentieel hebben. De maatregel betekent dat een huurder die hardnekkig een voorgesteld traject naar werk weigert, na procedures en waarborgen, een hogere sociale huur zou kunnen betalen. Het beleid past binnen het woonprogramma 2024-2029 van de regering-Diependaele en is een regionale beslissing: sociale huisvesting, VDAB-begeleiding en een groot deel van het activeringsbeleid zijn Vlaamse bevoegdheden, terwijl werkloosheidsuitkeringen federaal blijven. Voor huurders is het praktische punt dat de regel niet op iedereen in de sociale huisvesting is gericht. Het gaat om niet-werkende huurders met vastgesteld arbeidspotentieel, een passend VDAB-aanbod en herhaalde weigering na controlestappen. Woonmaatschappijen zouden in gemotiveerde gevallen nog altijd ruimte hebben om van de huurverhoging af te wijken.
Voor mensen die in Vlaanderen in een sociale woning wonen of er een aanvragen, is dit een concrete verschuiving in het huurderscontract: gesubsidieerde huur zal directer worden gekoppeld aan activeringsverplichtingen. Een huurder die medisch niet kan werken, met pensioen is, vrijgesteld is of niet als iemand met arbeidspotentieel wordt beoordeeld, is niet de belangrijkste doelgroep. Een huurder die kan werken, een passend VDAB-traject aangeboden krijgt en dat herhaaldelijk weigert, kan met een hogere huur worden geconfronteerd. Voor expats en EU-personeel die de gelaagde staatsstructuur van België proberen te begrijpen, is de maatregel ook een nuttig voorbeeld van hoe regionaal sociaal beleid werkt: Vlaanderen bepaalt de regels voor sociale huisvesting en VDAB-begeleiding, maar niet het federale werkloosheidsuitkeringssysteem.
Het echte onderwerp is het Vlaamse socialehuisvestingsbeleid, niet een federale welvaartshervorming. De Vlaamse Regering onder leiding van minister-president Matthias Diependaele voert een lijn in het woonbeleid uit die eerst werd uiteengezet in de Vlaamse beleidsnota Wonen 2024-2029. Het dossier wordt nu politiek gedragen door Hans Bonte, viceminister-president van de Vlaamse Regering en Vlaams minister van Wonen, Energie en Klimaat, Toerisme en Jeugd, die Melissa Depraetere tijdelijk verving tijdens haar moederschapsverlof. De werkcomponent betreft VDAB, de Vlaamse openbare dienst voor arbeidsbemiddeling, en Zuhal Demir, Vlaams minister van Onderwijs, Justitie en Werk. De beleidsnota zegt dat sociale huurders met arbeidspotentieel al bij VDAB ingeschreven moeten zijn, dat die plicht wordt uitgebreid naar bepaalde kandidaat-huurders, en dat werkbereidheid zal worden gekoppeld aan actieve deelname aan een passend VDAB-traject. De gemelde timing van 2028 volgt uit de aanloopperiode van twee jaar en de controleprocedure die in de Vlaamse beleidsnota worden beschreven.
Background
De Vlaamse sociale huisvesting is geleidelijk geëvolueerd van een model dat vooral op inkomen en behoefte steunde naar een model dat ook gedrags- en integratiegebonden voorwaarden omvat. Eerdere hervormingen versterkten regels rond lokale binding, taalvereisten en controles op eigendom in het buitenland. Vanaf 2023 kregen nieuwere sociale huurders te maken met een hogere Nederlandse taalvereiste dan oudere huurders. De beleidscyclus 2024-2029 voegt arbeidsmarktparticipatie aan dat traject toe. Het bredere patroon is institutioneel: Vlaanderen gebruikt hefbomen rond wonen, integratie en werk samen, terwijl het binnen de Belgische grondwettelijke grenzen en de EU-regels inzake gegevensbescherming blijft opereren.
Impact
Regional — De maatregel geldt voor Vlaanderen en voor Vlaamse woonmaatschappijen. Brussel en Wallonië hebben aparte systemen voor sociale huisvesting en vallen niet automatisch onder de Vlaamse regel.
Opposing perspectives
- Vlaamse Regering: activering en billijkheid
De coalitie van N-VA, Vooruit en CD&V kadert de regel als een activeringsmaatregel en niet als een algemene sanctie. De beleidsnota zegt dat VDAB de afstand tot de arbeidsmarkt in kaart kan brengen en begeleiding op maat kan bieden, terwijl een huurverhoging alleen na herhaalde weigering en controleprocedures zou worden gebruikt. Het bestuurlijke kader is dat steun via sociale huisvesting geen inactiviteitsval mag verdiepen wanneer er een passend traject naar werk bestaat.
- Huurders- en armoedebestrijdingsorganisaties: risico voor betaalbaarheid
Huurdersbonden en armoedebestrijdingsorganisaties zullen de maatregel waarschijnlijk beoordelen op het effect ervan op woonzekerheid. Hun centrale bezorgdheid is dat een hogere huur mensen kan straffen van wie de afstand tot werk wordt bepaald door gezondheid, zorgtaken, taalbarrières, schulden of onstabiele gezinssituaties. Voor die achterban is de belangrijkste waarborg of woonmaatschappijen de mogelijkheid om gemotiveerde uitzonderingen te maken ook echt zullen gebruiken.
- Linkse oppositie in het Vlaams Parlement: aanbod vóór sancties
Van Groen en PVDA mag worden verwacht dat zij de nadruk leggen op het tekort aan sociale woningen, wachtlijsten en betaalbaarheid, eerder dan op huurdersdiscipline. Hun waarschijnlijke kader is dat Vlaanderen eerst het sociale woningbestand moet uitbreiden en renoveren en uithuiszettingen moet voorkomen, voordat het extra financiële druk legt op huurders die al van lage inkomens leven.
- Rechtse oppositie in het Vlaams Parlement: strengere conditionaliteit
Vlaams Belang zal de maatregel waarschijnlijk behandelen als onderdeel van een breder debat over toegangsvoorwaarden, lokale voorrang en wederkerigheid in de sociale huisvesting. Vanuit dat perspectief zal de vraag zijn of de regel van de Vlaamse Regering streng en afdwingbaar genoeg is, eerder dan of activering thuishoort in woonbeleid.